Prace badawcze prowadzono na terenie gmin wiejskich i miejsko-wiejskich pogranicza polsko-czeskiego w woj. Dolnośląskim. Badania te bardzo dobrze wpisują się w nurt badań nad spuścizną krajobrazów kulturowych przykościelnych wiejskich cmentarzy terenów strefy przygranicznej, a wymiar tych badań będzie również istotny w skali kraju.  Wyniki badań można śledzić również na FB pod adresem: https://www.facebook.com/pwcmentarze oraz na X pod adresem: https://x.com/pwcmentarze.

Ze względu na specyfikę tematu interdyscyplinarny zespół stosował metodologię opartą o metodykę z zakresu: nauk historycznych, badania krajobrazu, architekturę krajobrazu, planowanie przestrzenne, ochronę środowiska i ekologię. Po wykonaniu skryningu istniejących cmentarzy na terenie 21 gmin przygranicznych do dalszych analiz zakwalifikowano 105 cmentarzy, które zlokalizowane były w 17 gminach i 8 powiatach. W pozostałych 4 gminach, które wstępnie były wyznaczone do analizy, cmentarze przykościelne nie spełniały wyznaczonych warunków brzegowych dotyczących wymagań metodologicznych. Gminy, na terenie których prowadzono badania to: gmina Podgórzyn – powiat karkonoski, gminy: Kamienna Góra, Lubawka – powiat kamiennogórski, gmina Mirsk – powiat lwówecki, gminy: Platerówka i Leśna – powiat lubański, gminy: Sulików, Zgorzelec, Bogatynia, Zawidów – powiat zgorzelecki, gminy: Głuszyca i Mieroszów – powiat wałbrzyski, gmina Złoty Stok w powiecie ząbkowickim, gminy: Nowa Ruda, Radków, Lewin Kłodzki, Szczytna, Bystrzyca Kłodzka, Międzylesie, Stronie Śląskie, Lądek Zdrój w powiecie kłodzkim. 

METODOLOGIA

Do zrealizowania zadań projektu wykonano badania terenowe, inwentaryzacyjne oraz kameralne i analityczne obejmujące obszar pogranicza polsko-czeskiego w obrębie województwa dolnośląskiego.

W ramach projektu wykonano analizy, które pozwoliły na przedstawienie potencjału historycznego, kulturowego, przyrodniczego terenu, a także możliwości rozwoju turystyki w oparciu o obiekty sakralne – cmentarze przykościelne.

Badania podzielono na 4 główne grupy tematyczne, w tym:

1. ANALIZA UWARUNKOWAŃ HISTORYCZNO-SPOŁECZNYCH CMENTARZY PRZYKOŚCIELNYCH W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM W STREFIE PRZYGRANICZNEJ

• Analiza historycznych planów zagospodarowania przestrzennego badanych miejscowości.
• Analiza materiałów dokumentacyjnych m.in. dawnych fotografii, dokumentów pisemnych dotyczących cmentarzy przykościelnych.
• Studium historyczne cmentarzy przykościelnych w strefie przygranicznej województwa dolnośląskiego: powiat karkonoski (Podgórzyn), powiat kamiennogórski (Kamienna Góra, Lubawka), powiat lwówecki (Mirsk), powiat lubański (Platerówka, Leśna), powiat zgorzelecki (Sulików, Zgorzelec, Bogatynia, Zawidów), powiat wałbrzyski (Mieroszów, Głuszyca), powiat ząbkowicki (Złoty Stok), powiat kłodzki (Nowa Ruda, Radków, Lewin Kłodzki, Szczytna, Bystrzyca Kłodzka, Międzylesie, Stronie Śląskie, Lądek Zdrój).
• Analiza zmian struktury funkcjonalno-przestrzennej badanych obszarów wiejskich strefy przygranicznej na terenie województwa dolnośląskiego
• Cele szczegółowe: Rejestracja zagospodarowania przestrzennego badanych miejscowości (m.in. badania układu przestrzennego wsi, układu komunikacyjnego, lokalizacji cmentarzy). Określenie dynamiki zmian przestrzeni wiejskiej. Analizy współczesnych planów zagospodarowania przestrzennego badanych miejscowości.

II ANALIZA ZMIAN ELEMENTÓW STRUKTURY KRAJOBRAZU WIEJSKIEGO

Analiza zmian elementów struktury krajobrazu wiejskiego województwa dolnośląskiego w strefie przygranicznej i realizują cele szczegółowe:

• inwentaryzacja zagospodarowania przestrzennego cmentarzy w badanych miejscowościach (ogrodzeni, bramy, ciągi piesze, kwatery, nagrobki, mogiły, roślinność, inne obiekty na terenie cmentarzy).
• waloryzacja krajobrazu metodą wnętrz architektoniczno-krajobrazowych.
• ocena obiektów kulturowych metodą wyznaczników i wyróżników krajobrazowych

III. ANALIZA ZMIAN STRUKTURY FUNKCJONALNO-PRZESTRZENNEJ

Analiza zmian struktury funkcjonalno-przestrzennej badanych obszarów wiejskich strefy przygranicznej na terenie województwa dolnośląskiego i obejmują cele szczegółowe:

• Rejestracja zagospodarowania przestrzennego badanych miejscowości (m.in. badania układu przestrzennego wsi, układu komunikacyjnego, lokalizacji cmentarzy).
• Określenie dynamiki zmian przestrzeni wiejskiej.
• Analizy współczesnych planów zagospodarowania przestrzennego badanych miejscowości.

1. ANALIZA WYKORZYSTANIA DZIEDZICTWA KULTUROWEGO KRAJOBRAZU WIEJSKIEGO W ASPEKCIE EKOLOGICZNYM

Analiza wykorzystania dziedzictwa kulturowego krajobrazu wiejskiego województwa dolnośląskiego strefy przygranicznej w kontekście jego zrównoważonego rozwoju w aspekcie ekologicznym i obejmują cele szczegółowe:

• Analiza powiązań w zakresie zielonej infrastruktury pomiędzy terenami zieleni w obrębie cmentarza, terenami zieleni wiejskiej i systemem powiązań przyrodniczych gminy/gmin.
• Inwentaryzacja mieszana zieleni na terenach cmentarzy.
• Waloryzacja i bonitacja przyrodnicza terenu

Badania kameralne:

• Kwerenda biblioteczna – studia nad materiałem historycznym oraz kartograficznym dot. badanych wsi, kościołów, parafii i cmentarzy przeprowadzona m.in. w: Archiwum Państwowym, Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Kamieńcu Ząbkowickim, Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Jeleniej Górze, Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Jeleniej Górze, Herder Institut w Marburgu; katalog zbiorów ikonograficznych i kartograficznych]; Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków §Delegatura w Wałbrzychu oraz Delegatura w Jeleniej Górze i Legnicy; Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu Oddział Zbiorów Graficznych i Oddział Zbiorów Kartograficznych;
• fotointerpretacja zdjęć lotniczych oraz ortofotomap dla wybranych miejscowości w gminach przygranicznych posiadających cmentarze;
• analiza dokumentów planistycznych – badania nad strategiami rozwoju gmin, studiami uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin, MPZP,

Badania terenowe:

• inwentaryzacja zagospodarowania przestrzennego cmentarzy w badanych miejscowościach (ogrodzenia, bramy, ciągi piesze, kwatery, nagrobki, mogiły, roślinność, inne obiekty na terenie cmentarzy);
• inwentaryzacja zagospodarowania przestrzennego otoczenia cmentarzy w badanych miejscowościach: analiza dostępności komunikacyjnej (drogi – nawierzchnia, stan nawierzchni, komunikacja publiczna, przystanki, parkingi), rejestracja zagospodarowania przestrzennego (stan zachowania historycznego układu przestrzennego, strefa wejściowa na teren cmentarza, lokalizacja cmentarza względem wsi, powiązanie cmentarza z otoczeniem)

Badania analityczne:

• waloryzacja krajobrazu metodą wnętrz architektoniczno-krajobrazowych;
• wartościowanie obiektów kulturowych metodą wyznaczników i wyróżników krajobrazowych Waloryzacja estetyczna (krzywa wrażeń Wejcherta).
• analiza zmian struktury funkcjonalno-przestrzennej badanych obszarów wiejskich a także zmian elementów struktury krajobrazy wiejskiego województwa dolnośląskiego w strefie przygranicznej;
• analiza uwarunkowań historyczno-społecznych badanych obszarów.
• analiza aspektów dziedzictwa kulturowego krajobrazu wiejskiego w kontekście zrównoważonego rozwoju w aspekcie ekologicznym,
• analiza struktury zagospodarowania zieleni w aspekcie zielonej infrastruktury na terenie badanych gmin

KRYTERIA WYBORU CMENTARZY DO DALSZYCH BADAŃ:

• do wstępnych analiz wybrano 21 gmin przygranicznych wiejskich lub wiejsko- miejskich położonych na terenie województwa dolnośląskiego, graniczących zarówno z Polską jaki i Czeską Republiką
• do dalszych prac inwentaryzacyjnych i analitycznych zakwalifikowano 105 cmentarzy położonych na terenie wsi, które posiadają przykościelne cmentarze
• wybrane gminy, spełniające powyższe kryteria: gmina Podgórzyn – powiat karkonoski, gminy: Kamienna Góra, Lubawka – powiat kamiennogórski, gmina Mirsk – powiat lwówecki, gminy: Platerówka i Leśna – powiat lubański, gminy: Sulików, Zgorzelec, Bogatynia, Zawidów – powiat zgorzelecki, gminy: Głuszyca i Mieroszów – powiat wałbrzyski, gmina Złoty Stok w powiecie ząbkowickim, gminy: Nowa Ruda, Radków, Lewin Kłodzki, Szczytna, Bystrzyca Kłodzka, Międzylesie, Stronie Śląskie, Lądek Zdrój w powiecie kłodzkim.