Miłków, cmentarz przy kościele pw. św. Jadwigi
Lokalizacja:
Adres: ul. Wiejska 79, 58-535 Miłków
gmina Podgórzyn, pow. karkonoski, woj. dolnośląskie
50º 48′ 31.332″ N 15º 45′ 37.704″ E
Historia kościoła i parafii:
Według pierwszych danych dotyczących kościoła w Miłkowie, pierwszy kościół miał powstać w tej wsi już w 1289 r., czego dowodem jest data, którą możemy znaleźć na elewacji kościoła, jednak pierwszy dokument, który faktycznie informuje o istnieniu tej świątyni pochodzi z roku 1399. Kościół, który obecnie istnieje został wzniesiony na miejscu tego wcześniejszego w latach 1542-1546. Poprzedni kościół został zniszczony podczas trwania wojen husyckich. W dobie reformacji, w 1552 r. świątynia miała zostać przejęta przez protestantów i pozostawała w ich rękach aż do 1654 r. Kościół był od tego czasu świątynią filialną parafii w Kowarach, aż do 1693 r. kiedy to utworzono w Miłkowie osobną parafię. W końcu XVI w. dokonano rozbudowy nawy kościoła, natomiast w XVII w. do korpusu kościoła dobudowano wieżę. W 1777 r. przeprowadzono renowację wieży kościoła. Ostatnia znaczna przebudowa obiektu, w duchu neogotyku, miała miejsce w 1875 r. W 1987 r. z dachu kościoła zdjęto łupek, a nowe pokrycie dachowe wykonano z blachy ocynkowanej. Obecnie kościół jest świątynią parafialną parafii św. Jadwigi.
Rejestr Zabytków: A/765/1414
Cmentarz przykościelny:
Pierwotny cmentarz przykościelny posiadał kształt owalu, w centrum którego znajdował się kościół św. Jadwigi. Stan taki widoczny jest na rysunku F. B. Wernera z ok. 1750 r. Stan taki pozostawał niezmienny aż do końca II wojny światowej. Dopiero po jej zakończeniu, dokonano powiększenia cmentarza. Natomiast już w końcu XVI w. cmentarz przykościelny otoczony był murem. Poddano go w części remontowi w 1604 r. Kolejne remonty muru miały miejsce w 1622, 1649, 1695, 1698 i 1700 r. Cmentarz został na nowo poświęcony wraz z przejęciem kościoła przez katolików w 1654 r. W 1705 r. mur cmentarny został podwyższony, jak również umieszczono w nim nową bramę. Na początku XIX w. wielkość cmentarza przykościelnego określono na 130 łokci długości i 60 łokci szerokości. Miał on wówczas kształt owalu i był otoczony murem. W 1801 r. przez teren cmentarza poprowadzona została droga dojazdowa do kościoła, przeznaczona dla ówczesnego właściciela wsi hrabiego Bernarda von Matuschka, która wykonana została na jego koszt.
Co interesujące, zgodnie z zapisami z ksiąg metrykalnych, w latach 1628–1803 na terenie cmentarza pochowano łącznie 12 435 ciał. Przy głównym cmentarzu funkcjonował jeszcze na początku XVII w. tak zwany mniejszy cmentarz, który zlokalizowany był poza murem, na terenie którego chowano nieochrzczone dzieci oraz samobójców. Jak wynik z danych archiwalnych w 1803 r. cmentarz ten już nie istniał, a od 1693 r. nieochrzczone dzieci oraz samobójców chowano już na terenie właściwego cmentarza. Pierwsze drzewostany – topole, zostały zasadzone w roku 1801 r.
Do 1945 r. cmentarz zamykał się w swoich historycznych granicach, wyznaczonych murem na planie owalu, natomiast po 1945 r. został powiększony. Podczas pierwszych inwentaryzacji po II wojnie światowej, w roku 1982 r. określono stan zachowania cmentarza jako dobry. Znajdowanych było wiele historycznych nagrobków, pochodzących jeszcze sprzed 1945 r.
Na miłkowskim cmentarzu pochowano członków rodu hrabiów von Matuschka – właścicieli Miłkowa. Zachowany został to grobowiec rodzinny bez tablic inskrypcyjnych w murze cmentarza przykościelnego. Na ternie cmentarza znajduje się również zespół późnobarokowych epitafiów laborantów, przy elewacji kościoła, II poł. XVIII w., które charakteryzuje bogata ornamentyka wraz z personifikacjami.
Historia wsi:
Miłków jest starą osada, która wzmiankowana była w źródłach historycznych już w połowie XIII w. Wówczas na terenie miejscowości znajdować się miał majątek, który określany był jako „Dolne Dobra”. Nazwiska właścicieli wsi znamy jednak dopiero z dokumentacji z XV w. W 1436 r. niejaki Lorenz von Runge zakupił Miłków od potomków zmarłego Johanna von Niebelschütz. W czasie trwania wojen husyckich dobra w Miłkowie, jak również przynależący do nich dom czeladzi, zostały całkowicie spalone. W rękach rodziny von Runge Miłków pozostawał do 1491 r., kiedy to wieś stała się własnością braci Günthera, Konrada i Georga von Reibnitz. To za sprawą braci von Reibnitz w Miłkowie powstały drugie, tak zwane „Górne Dobra”. Od tego czasu górna część wsi należała do tzw. „Górnych Dóbr”, a dolna do „Dolnych Dóbr”. W 1552 r. za sprawą kolejnego właściciela wsi Barthela von Reibnitz we wsi założono pierwszą szkołę. W 1622 r. w czasie trwania wojny 30-letniej wieś została zniszczona i w dużej mierze splądrowana. Po zakończonej wojnie wieś odbudowano za sprawą ówczesnego właściciela Heinricha von Reibnitza. Niestety, popadł on w długi, a po jego śmierci, Miłków w 1656 r. baron Carl Heinrich von Zierotin kupił te dobra. Za jego sprawą w 1667 r. na terenie „Górnych Dóbr” wzniesiono nowy pałac.
W 1742 r. w Miłkowie wzniesiono pierwszy, drewniany kościół ewangelicki. W 1786 r. w Miłkowie funkcjonowały dwa kościoły – katolicki i ewangelicki. W dokumentach wymieniano tu wówczas 26 kmieci, 86 ogrodników, 88 chałupników, a liczba mieszkańców wynosiła wówczas 800 osób. Począwszy od roku 1737 właścicielem Miłkowa był hrabia von Waldstein, natomiast w 1786 r. właścicielką miejscowych dóbr została wdowa po hrabim von Waldstein. W 1830 roku nową właścicielką Miłkowa została Maria Teresa hrabina von Matuschka. Jak wskazują dokumenty archiwalne, w tym czasie miejscowość zamieszkiwało 1028 mieszkańców, w tym 212 katolików. Znajdowało się między innymi 212 domów, pałac, 2 szkoły: ewangelicka i katolicka, 3 młyny wodne, tartak i cegielnia. Mieszkańcy w dużej mierze trudnili się rzemiosłem, wśród którego najważniejsze było tkactwo. Piętnaście lat później, czyli 1845 r. w miejscowości zamieszkiwało 1191 mieszkańców, w tym 344 katolików. Na terenie miejscowego majątku wykazano 10 domostw, pałac oraz 74 mieszkańców, w tym 28 katolików. Na terenie samego Miłkowa pracowało natomiast wówczas blisko 60 rzemieślników i 60 kupców. Działała tu także papiernia.
W II połowie XIX w. Miłków był popularną miejscowością turystyczną oraz ważnym ośrodkiem produkcyjnym. W 1939 r. wieś zamieszkiwało 1 916 osób. Do końca II wojny światowej Miłków należał do powiatu jeleniogórskiego, wchodzącego w skład rejencji legnickiej. Finalnie miejscowość wraz z całym Śląskiem stała się częścią Polski. W związku z tym wysiedlono z niej niemieckich mieszkańców, na miejsce których napływać zaczęła ludność polska.
Ciekawe strony internetowe dotyczące cmentarza i kościoła:
Bibliografia:
-
Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków Delegatura w Jeleniej Górze
-
Miłków, Karta cmentarza, oprac. E. Klepka 1982 r. Barsch A., Katholische Pfarrchronik von Arnsdorf, 1804 r., oprac.: U. Junker, Bodenberg 2013.
-
Prace konserwatorskie na terenie województwa dolnośląskiego w latach 1979–1999, Wrocław 2005.
-
Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006.
Wydział Nauk o Ziemi i Kształtowania Środowiska